Trong hành trình tìm hiểu bản chất của ý thức và câu hỏi muôn thuở “Tôi là ai?”, con người đã tiếp cận từ nhiều hệ thống tri thức khác nhau: triết học, tâm lý học, thần kinh học, tôn giáo, và y học cổ truyền. Nếu khoa học thần kinh hiện đại đang cố gắng giải mã ý thức bằng các mô hình não bộ, thì những nền tri thức cổ xưa như Ayurveda của Ấn Độ đã từ hàng nghìn năm trước xây dựng một hệ thống giải thích con người như một chỉnh thể thống nhất giữa thân – tâm – nhận thức. Điều thú vị là khi đặt Là Mình: nhận thức bản thân qua khoa học não bộ của Anil Seth bên cạnh Ayurveda, ta nhận ra giữa hai hệ thống tưởng chừng thuộc hai thế giới hoàn toàn khác nhau – một bên là khoa học thần kinh hiện đại, một bên là y học – triết học cổ truyền phương Đông – lại tồn tại những điểm giao thoa sâu sắc trong cách lý giải “cái tôi”.
Cả Ayurveda và Anil Seth đều đi đến một nhận định quan trọng: “cái tôi” không phải một thực thể cố định hay một linh hồn bất biến nằm ở trung tâm con người, mà là một tiến trình động được tạo nên từ sự tương tác liên tục giữa cảm giác, xử lý thông tin, ký ức và môi trường. Dù sử dụng ngôn ngữ khác nhau, cả hai cùng chạm đến một bản chất chung của nhận thức con người.
Ayurveda và Dosha: Một cơ cấu nhận thức toàn diện
Ayurveda, hệ thống y học cổ truyền của Ấn Độ có lịch sử hơn 5000 năm, thường được biết đến như một phương pháp chữa lành dựa trên cân bằng thân – tâm. Tuy nhiên, ở tầng sâu hơn, Ayurveda không chỉ là y học mà còn là một mô hình nhận thức về con người. Trung tâm của hệ thống này là khái niệm Dosha – ba dạng vận hành cơ bản gồm Vata, Pitta, Kapha, chi phối không chỉ sinh lý mà cả tâm lý, nhận thức và trải nghiệm bản thân.
Thông thường, Dosha được hiểu như ba nguyên lý sinh học: Vata liên quan đến chuyển động, Pitta liên quan đến chuyển hóa, Kapha liên quan đến cấu trúc và duy trì. Nhưng nếu nhìn dưới góc độ nhận thức, ba Dosha này thực chất tạo thành một chu trình hình thành cái tôi.
Vata – Cánh cửa của cảm giác và trải nghiệm ban đầu
Vata đại diện cho yếu tố chuyển động, luân chuyển, truyền dẫn. Trong cơ thể, Vata điều phối hoạt động thần kinh, hơi thở, tuần hoàn và sự vận động của các tín hiệu sinh học. Nhưng trong nhận thức, Vata chính là cửa ngõ tiếp nhận thông tin từ thế giới bên ngoài.
Thông qua năm giác quan (nhìn, nghe, ngửi, nếm, chạm) Vata mang thông tin từ môi trường vào hệ thần kinh. Mọi trải nghiệm về thế giới đều bắt đầu từ tầng này. Khi ta cảm nhận ánh sáng, nghe âm thanh, cảm nhận nhịp tim hay nhận biết vị trí cơ thể trong không gian, đó là hoạt động của Vata.
Nói cách khác, nếu không có Vata, sẽ không có dữ liệu đầu vào để hình thành ý thức về bản thân. Vata là lớp nền đầu tiên của “tôi”, nơi cái tôi bắt đầu bằng cảm giác “tôi đang ở đây”.
Pitta – Quá trình diễn giải và tạo ý nghĩa
Nếu Vata tiếp nhận thông tin, thì Pitta là lực chuyển hóa thông tin thành hiểu biết. Trong sinh lý, Pitta chịu trách nhiệm tiêu hóa thức ăn, điều hòa nhiệt lượng và chuyển hóa năng lượng. Trong nhận thức, Pitta chính là quá trình phân tích, đánh giá, so sánh và gán ý nghĩa.
Một hình ảnh đi vào mắt chưa phải là trải nghiệm cho đến khi não hiểu đó là “khuôn mặt quen thuộc”, “mối đe dọa” hay “một người mình yêu”. Quá trình chuyển tín hiệu thành ý nghĩa chủ quan chính là chức năng của Pitta.
Nhờ Pitta, con người không chỉ “thấy” mà còn “hiểu”. Không chỉ “nghe” mà còn “diễn giải”. Không chỉ “cảm nhận” mà còn “đánh giá”. Đây là tầng nhận thức nơi danh tính cá nhân bắt đầu xuất hiện.
Kapha – Nền tảng của ký ức và sự liên tục
Kapha đại diện cho cấu trúc, sự ổn định, lưu trữ và duy trì. Trong cơ thể, Kapha xây dựng mô, nuôi dưỡng tế bào và duy trì sự bền vững. Trong nhận thức, Kapha chính là khả năng lưu trữ ký ức, kết nối trải nghiệm và duy trì cảm giác liên tục về bản thân.
Nhờ Kapha, con người nhớ mình là ai, mình đến từ đâu, từng trải qua những gì, có những mối quan hệ nào. Kapha tạo ra câu chuyện về bản thân, điều mà ta gọi là danh tính hay lịch sử cá nhân.
Nếu Vata tạo ra trải nghiệm, Pitta gán ý nghĩa cho trải nghiệm, thì Kapha giữ lại trải nghiệm ấy để tạo thành “tôi”.
Ba Dosha vì thế không chỉ là nguyên lý sinh học mà còn là một mô hình nhận thức toàn diện, trong đó bản ngã được hình thành qua cảm giác – diễn giải – lưu trữ.
Anil Seth và mô hình cái tôi dựa trên tri giác
Trong Là Mình, Anil Seth đưa ra một lý thuyết mang tính cách mạng về ý thức. Theo ông, cái tôi không phải một thực thể độc lập mà là một “ảo giác có kiểm soát” được não bộ tạo ra nhằm phục vụ sinh tồn.
Theo Seth, não không thụ động tiếp nhận thế giới mà liên tục dự đoán thế giới, sau đó kiểm tra và điều chỉnh dự đoán dựa trên dữ liệu cảm giác. Từ cơ chế này, trải nghiệm về “tôi” cũng được hình thành. Mô hình của Seth có thể tóm gọn qua ba tầng:
- Dữ liệu cảm giác: Mọi trải nghiệm bắt đầu từ tín hiệu đến từ cơ thể và môi trường: thị giác, xúc giác, thính giác, cảm giác nội thân. Đây là lớp đầu tiên của ý thức bản thân.
- Xử lý nội sinh: Não bộ không chỉ nhận tín hiệu mà còn diễn giải, dự đoán, gán ý nghĩa và tạo cảm giác về chủ thể. Từ đó xuất hiện cảm giác “tôi đang nhìn”, “tôi đang quyết định”, “tôi đang hành động”.
- Tích lũy và duy trì: Thông qua ký ức, trải nghiệm xã hội và câu chuyện cá nhân, não tạo ra cảm giác liên tục về bản thân theo thời gian.
Điều đáng chú ý là mô hình này gần như song hành với cấu trúc Dosha trong Ayurveda.
Ayurveda và Anil Seth: Một sự tương ứng đáng kinh ngạc
Khi đối chiếu hai hệ thống, ta thấy một sự tương ứng gần như trực tiếp.
Vata và cái tôi hiện thân: Vata tiếp nhận tín hiệu cảm giác từ thế giới. Tương tự, trong mô hình của Seth, lớp đầu tiên của cái tôi là cái tôi hiện thân – cảm giác rằng ta đang sống trong một cơ thể cụ thể. Cảm giác “đây là tay tôi”, “tôi đang đứng ở đây”, “tôi nghe âm thanh này” chính là điểm gặp giữa Vata và mô hình thần kinh hiện đại.
Pitta và cái tôi mang tính góc nhìn – ý chí: Pitta chuyển hóa thông tin thành hiểu biết. Tương ứng trong Là Mình là cái tôi góc nhìn và cái tôi mang tính ý chí, nơi não dự đoán, đánh giá, lựa chọn và tạo cảm giác chủ thể. Khi ta nghĩ “tôi muốn điều này”, “tôi chọn hành động này”, đó là tầng Pitta của nhận thức.
Kapha và cái tôi tự sự – xã hội: Kapha duy trì ký ức và cấu trúc danh tính. Trong Là Mình, đây là cái tôi tự sự và cái tôi xã hội – câu chuyện mà ta kể về bản thân, vai trò xã hội mà ta nhận diện. Nhờ Kapha, con người không chỉ trải nghiệm từng khoảnh khắc mà còn cảm thấy “tôi vẫn là tôi” qua năm tháng.
Cái tôi là tiến trình, không cố định
Điểm gặp gỡ quan trọng nhất giữa Ayurveda và Anil Seth nằm ở nhận định: cái tôi không phải cố định mà là tiến trình. Trong Ayurveda, Dosha không bao giờ đứng yên. Chúng luôn vận động, tương tác và biến đổi theo thời gian, môi trường, cảm xúc, thức ăn, giấc ngủ và trải nghiệm sống. Vì thế, cái tôi cũng không cố định.
Là Mình cũng khẳng định tương tự: cái tôi không phải một “trung tâm điều khiển” nằm ở đâu đó trong não, mà là một mô hình dự đoán động, liên tục được cập nhật. Điều này phá vỡ quan niệm truyền thống rằng có một “tôi” bất biến bên trong con người. Thay vào đó, “tôi” là một dòng chảy.
Sự mất cân bằng và hiện tượng “mất cái tôi”
Một điểm tương đồng sâu sắc khác là cách cả hai hệ thống giải thích sự rối loạn của cái tôi.
Trong Ayurveda:
- Mất cân bằng Vata gây rối loạn cảm giác, lo âu, mất định hướng.
- Mất cân bằng Pitta gây ám ảnh, nóng giận, phân tích quá mức, thậm chí ảo giác.
- Mất cân bằng Kapha dẫn đến trì trệ, trầm cảm, suy giảm trí nhớ.
Trong khoa học thần kinh, Seth cũng mô tả những bệnh lý tương ứng:
- Somatoparaphrenia: bệnh nhân không nhận ra cơ thể mình.
- Schizophrenia: mất khả năng phân biệt giữa suy nghĩ nội tại và thực tại.
- Amnesia: mất ký ức tự sự, dẫn đến mất cảm giác về bản thân.
Điều này cho thấy cả Ayurveda lẫn thần kinh học hiện đại đều xem cái tôi như một cấu trúc nhiều lớp, và khi một lớp bị tổn thương, cái tôi sẽ biến đổi.
Kết luận
Dù cách nhau hàng nghìn năm và thuộc hai hệ thống tri thức hoàn toàn khác biệt, Ayurveda và Là Mình của Anil Seth lại cùng hướng đến một sự thật chung về con người: “Tôi” không phải một hạt nhân bất biến, mà là một tiến trình sống động được hình thành từ cảm giác, xử lý và ký ức. Ayurveda dùng ngôn ngữ của Dosha – Vata, Pitta, Kapha – để mô tả dòng chảy ấy còn Anil Seth dùng ngôn ngữ của khoa học thần kinh, tri giác dự đoán và mô hình nhận thức để giải thích cùng một hiện tượng.
Sophia Ngô
Tìm hiểu thêm về cuốn: Là mình – Nhận thức bản thân qua khoa học não bộ (Anil Seth)
Tìm hiểu thêm về cuốn: Ayurveda – Nền tảng dưỡng sinh Ấn Độ (Vasant Dattatray Lad)
Tài liệu tham khảo
- Là Mình: nhận thức bản thân qua khoa học não bộ (NXB Đồng Nai & Book Hunter, 2026)
- Ayurveda: Nền tảng dưỡng sinh Ấn Độ (NXB Phụ Nữ Việt Nam & Book Hunter, 2023)
