Câu hỏi “Tôi là ai?” từ lâu đã vượt khỏi phạm vi triết học để trở thành đối tượng nghiên cứu của khoa học thần kinh, tâm lý học và cả các truyền thống tâm linh. Hai tác phẩm Là Mình: nhận thức bản thân qua khoa học não bộ của Anil Seth và Bên Kia Sợ Hãi: Truyền thống tâm linh của người Toltec về giấc mơ, quán niệm và tự do của Don Miguel Ruiz đã tiếp cận vấn đề “cái tôi” từ hai hướng tưởng chừng đối lập: khoa học và tâm linh. Tuy nhiên, khi đặt chúng vào tương quan, ta nhận ra một điểm hội tụ sâu sắc: cái “tôi” mà con người thường tin là bản chất thật sự lại không phải là một thực thể cố định, mà là sản phẩm của quá trình hình thành – dù là từ hoạt động của não bộ, hay từ sự huấn luyện xã hội. Việc nhận ra điều này chính là bước đầu tiên để đạt đến tự do nội tâm.
“Cái tôi” như một cấu trúc được kiến tạo: từ não bộ đến xã hội
Trong Là Mình, Anil Seth cho rằng cái tôi không tồn tại như một thực thể độc lập mà là một mô hình do não bộ xây dựng thông qua quá trình dự đoán tri giác. Theo cách tiếp cận này, não bộ không đơn thuần phản ánh thế giới mà chủ động dự đoán và cập nhật thông tin dựa trên tín hiệu cảm giác. Từ đó, trải nghiệm về bản thân cũng được hình thành như một dạng “ảo giác có kiểm soát”, một sản phẩm của quá trình suy luận liên tục.
Seth nhấn mạnh rằng cái tôi có nhiều tầng: từ cảm giác sở hữu cơ thể, ý thức về hành động, cho đến câu chuyện cá nhân và bản sắc xã hội. Những tầng này không cố định mà luôn thay đổi theo trải nghiệm, ký ức và môi trường. Điều này cho thấy cái “tôi” mà ta cảm nhận chỉ là một cấu trúc linh hoạt, có thể bị biến đổi hoặc thậm chí sụp đổ trong các trạng thái như ảo giác, bệnh lý thần kinh hay trải nghiệm ảo giác.
Ở một hướng khác, Bên Kia Sợ Hãi của Don Miguel Ruiz không sử dụng ngôn ngữ khoa học, nhưng lại đi đến kết luận tương tự: cái tôi không phải là bản chất bẩm sinh, mà là sản phẩm của quá trình huấn luyện. Theo Ruiz, từ khi còn nhỏ, con người đã được dạy phải tuân theo các quy tắc, niềm tin và kỳ vọng của gia đình, xã hội và văn hóa. Những niềm tin này dần tạo thành một cái tôi mang tính điều kiện, một bản sắc phụ thuộc vào sự công nhận của người khác.
Như vậy, dù xuất phát từ hai hệ quy chiếu khác nhau, cả Seth và Ruiz đều phủ nhận ý niệm về một cái tôi cố định. Một bên cho rằng cái tôi là mô hình thần kinh, bên kia xem nó là sản phẩm xã hội hóa, nhưng cả hai đều thống nhất: cái tôi là thứ được tạo ra, không phải thứ đã có sẵn.
Ảo tưởng về sự liên tục của bản thân
Một trong những điểm tương đồng sâu sắc giữa hai tác phẩm là việc chỉ ra rằng con người thường sống trong ảo tưởng về sự liên tục và ổn định của bản thân.
Theo Anil Seth, não bộ liên tục cập nhật và tái cấu trúc mô hình về “tôi” dựa trên dữ liệu mới. Tuy nhiên, vì quá trình này diễn ra trơn tru, con người có cảm giác rằng mình là một thực thể ổn định xuyên suốt thời gian. Thực tế, cái tôi chỉ là một dòng chảy liên tục của các trạng thái nhận thức, không có điểm cố định.
Don Miguel Ruiz diễn đạt ý tưởng này theo cách gần gũi hơn: con người tin rằng mình là “một ai đó”, một danh tính ổn định, nhưng thực chất đó chỉ là vai diễn được xã hội gán cho. Ta tin mình là “người thành công”, “người thất bại”, “người tốt”, “người kém cỏi”… nhưng những nhãn dán này đều được học từ bên ngoài.
Điểm gặp gỡ ở đây là: cái tôi không phải một thực thể bất biến, mà là kết quả của quá trình học tập và thích nghi. Cả hai tác giả đều cho thấy rằng cảm giác “tôi vẫn là tôi” chỉ là một ảo tưởng tiện ích, giúp con người duy trì sự ổn định tâm lý, nhưng đồng thời cũng che giấu bản chất linh hoạt của bản thân.
Vai trò của xã hội: tấm gương tạo nên cái tôi
Một khía cạnh quan trọng khác trong sự tương quan giữa hai văn bản là vai trò của xã hội trong việc hình thành cái tôi.
Trong Là Mình, Anil Seth đề cập đến “cái tôi xã hội”, phần danh tính được xây dựng thông qua cách ta nghĩ người khác nhìn nhận mình. Não bộ không chỉ mô hình hóa cơ thể mà còn mô hình hóa vị trí của ta trong mạng lưới xã hội. Điều này khiến danh tính cá nhân luôn gắn với sự đánh giá và phản hồi từ người khác.
Don Miguel Ruiz (với Bên Kia Sợ Hãi) đi xa hơn khi cho rằng chính sự phụ thuộc vào ánh nhìn của người khác là nguồn gốc của nỗi sợ. Con người sống trong trạng thái lo lắng thường trực: sợ bị từ chối, sợ không đủ tốt, sợ không được yêu thương. Từ đó, họ xây dựng một cái tôi nhằm tìm kiếm sự chấp thuận, thay vì sống theo bản nhiên của mình.
Như vậy, cả hai đều chỉ ra rằng xã hội không chỉ ảnh hưởng mà còn định hình sâu sắc cái tôi. Người khác trở thành “tấm gương” phản chiếu cái tôi, nhưng đồng thời cũng là nguồn gốc của áp lực nội tâm. Điều này lý giải tại sao con người thường cảm thấy mất phương hướng khi không còn sự công nhận từ bên ngoài, bởi cái tôi của họ vốn đã được xây dựng trên nền tảng đó.
“Cái tôi là một ảo giác được học”
Một trong những tư tưởng trung tâm kết nối hai tác phẩm có thể được diễn đạt như sau:
“Chúng ta được huấn luyện để tin rằng mình là một ai đó, nhưng thật ra đó chỉ là một ảo giác.”
Đối với Anil Seth, cái tôi là một “ảo giác có kiểm soát”, một mô hình dự đoán giúp cơ thể tồn tại và hoạt động hiệu quả. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ con người thường nhầm lẫn mô hình này với “thực tại”, từ đó tin rằng có một “tôi” thật sự tồn tại độc lập.
Trong khi đó, Don Miguel Ruiz cho rằng cái tôi là một “mặt nạ” được tạo ra thông qua quá trình xã hội hóa. Trẻ em không sinh ra với nỗi sợ hay cảm giác thiếu thốn, nhưng dần dần học cách đánh giá bản thân dựa trên tiêu chuẩn bên ngoài. Kết quả là chúng sống trong một cái tôi bị điều kiện hóa, xa rời bản chất tự nhiên.
Điểm giao nhau của hai quan điểm là:
- Cái tôi không phải là bản chất thật
- Nó được hình thành qua quá trình (sinh học hoặc xã hội)
- Con người thường đồng nhất mình với cái tôi này
- Sự đồng nhất đó là nguồn gốc của đau khổ
Dù cách diễn đạt khác nhau, cả hai đều đưa ra một nhận định mang tính giải cấu trúc: cái tôi mà ta bảo vệ, lo lắng và sợ hãi thực chất chỉ là một cấu trúc tạm thời, không phải bản chất sâu xa của con người.
Giải thoát bằng hiểu hay buông bỏ?
Sự khác biệt rõ rệt nhất giữa hai tác phẩm nằm ở mục tiêu và phương pháp “giải thoát” khỏi cái tôi.
Anil Seth, với tư cách là một nhà khoa học, không đưa ra lời khuyên mang tính tâm linh mà tập trung vào việc giải thích cơ chế hình thành cái tôi. Theo ông, việc hiểu rằng cái tôi chỉ là một mô hình sẽ giúp con người giảm bớt sự đồng nhất mù quáng, từ đó sống linh hoạt và ít bị ràng buộc hơn.
Ngược lại, Don Miguel Ruiz hướng đến một con đường mang tính thực hành: buông bỏ nỗi sợ và các niềm tin giới hạn để trở về trạng thái tự do và yêu thương. Ông không chỉ phân tích mà còn kêu gọi sự chuyển hóa nội tâm, từ sống trong sợ hãi sang sống trong tình yêu.
Tuy khác nhau về phương pháp, cả hai đều hội tụ ở một điểm: tự do nội tâm chỉ có thể đạt được khi con người nhận ra cái tôi không phải là bản chất thật của mình.
Sự tương quan giữa Là Mình và Bên Kia Sợ Hãi cho thấy một hiện tượng thú vị: khoa học hiện đại và triết lý tâm linh cổ xưa, dù đi theo hai con đường khác nhau, lại có thể gặp nhau ở những nhận định nền tảng về con người.
Anil Seth sử dụng dữ liệu thần kinh để chứng minh rằng cái tôi là một mô hình dự đoán. Don Miguel Ruiz sử dụng trải nghiệm tâm linh để chỉ ra rằng cái tôi là sản phẩm của niềm tin xã hội. Một bên giải thích bằng khoa học, bên kia bằng trực giác và thực hành, nhưng cả hai đều dẫn đến một kết luận chung: cái tôi mà ta đang sống cùng không phải là cái tôi chân thật.
Nhận ra điều này không phải để phủ nhận bản thân, mà để mở ra một khả năng mới: sống mà không bị giới hạn bởi những nhãn dán, nỗi sợ và ảo tưởng về cái tôi. Khi đó, con người có thể vừa hiểu rõ cách mình vận hành, vừa tự do lựa chọn cách mình tồn tại.
Có lẽ, chính ở điểm giao thoa này, khoa học và tâm linh không còn đối lập, mà trở thành hai con đường bổ sung, cùng dẫn con người đến một mục tiêu chung: là chính mình để vượt khỏi những vỏ bọc tưởng chừng như là mình.
Sophia Ngô
Tìm hiểu thêm về cuốn: Là mình – Nhận thức bản thân qua khoa học não bộ (Anil Seth)
Tìm hiểu thêm về cuốn: Bên kia sợ hãi (Don Miguel Ruiz)
Tài liệu tham khảo
- Là Mình: nhận thức bản thân qua khoa học não bộ (NXB Đồng Nai & Book Hunter, 2026)
- Bên Kia Sợ Hãi: Truyền thống tâm linh của người Toltec về giấc mơ, quán niệm và tự do (NXB Văn Học & Book Hunter, 2024)
- Montes, G. A. (2025). Unraveling the self: from bodily self-consciousness to artificial general intelligence. Newcastle University. https://openresearch.newcastle.edu.au/ndownloader/files/54428069
- Metzinger, T. (2003). Being No One. MIT Press.
