Khi Heifa Odeh mới chuyển đến Chicago, cô cảm thấy nhớ nhà vì hương vị Palestine của mẹ mình và mong muốn có thể nấu thành thạo những món ăn mà cô đã lớn lên cùng – vì vậy cô bắt đầu viết ra các công thức nấu ăn của mẹ mình và chia sẻ chúng trực tuyến. Cho dù cô đang đánh bông lá nho nhồi hay tự tay tạo hình shish barak (bánh bao thịt nấu trong sữa chua), cô chỉ muốn gợi lại hương vị trong căn bếp của mẹ mình và những chuyến đi thường xuyên của gia đình cô đến Palestine vào mùa hè.
Thời gian trôi qua và cô đã xây dựng một blog ẩm thực thành công có tên là Fufu’s Kitchen và sau đó xuất bản một cuốn sách dạy nấu ăn có tên là Dine in Palestine, cô bắt đầu coi việc chia sẻ các công thức nấu ăn của Palestine là một điều gì đó lớn hơn: khẳng định bản sắc và kết nối với một vùng đất và con người đang bị đe dọa. Điều đó vô cùng quan trọng với cô trong quãng thời gian khi hơn 20.000 người Palestine đã bị lực lượng Israel giết hại ở Gaza, sau một cuộc tấn công của Hamas khiến 1.200 người Israel thiệt mạng.
Odeh chia sẻ trong một bài đăng trên Instagram vào ngày 30 tháng 10: “Tôi bắt đầu viết blog như một phương tiện để bảo vệ bản sắc Palestine của mình. Tôi biết mình ‘chỉ’’ là một Blogger về ẩm thực Palestine nhưng tôi chọn chia sẻ ẩm thực của người dân mình như một hình thức phản kháng”.
Mặc dù cô rất muốn chỉ chia sẻ công thức làm bánh quy bơ ghraybeh hạt dẻ cười, bạch đậu khấu, nhưng việc không lên tiếng về tình trạng bạo lực và di dời mà người Palestine phải đối mặt không phải là một lựa chọn đối với cô. Chưa kể hậu quả của lệnh phong tỏa và ném bom khiến người Palestine ngày càng không được cấp đủ nước và thực phẩm – một sự tương phản hoàn toàn với căn bếp của chính Odeh và khiến cô đau lòng khi nghĩ đến. “Tôi không nói mình là người quan tâm tới chính trị, nhưng bạn phải đấu tranh cho điều đúng đắn”.
Cô ấy không đơn độc: Odeh chỉ là một trong số nhiều đầu bếp và người có sức ảnh hưởng trong lĩnh vực ẩm thực đã sử dụng ẩm thực như một phương tiện để kể những câu chuyện nhân văn hơn về người Palestine.
Wafa Shami, lớn lên ở Ramallah, một thành phố của Palestine ở Bờ Tây và chuyển đến California khi trưởng thành, là một ví dụ khác. Là nhiếp ảnh gia ẩm thực đồng thời là người phát triển công thức nấu ăn đằng sau Palestine in a Dish, Shami lưu ý rằng chỉ cần nói rằng cô ấy đến từ Palestine cũng bị coi là một tuyên bố chính trị, bất kể cô ấy có cố ý hay không. Mặc dù cô ấy thừa nhận giá trị của hoạt động và vận động hành lang, nhưng cô ấy đã chọn tham gia thay vào đó bằng cách chia sẻ hình ảnh về món musakhan rolls (bánh mì kẹp thịt gà và hành tây caramel) và rummaniyeh (món hầm đậu lăng và cà tím).
“Tôi chỉ muốn thể hiện nét đẹp của Palestine, tính nhân văn, văn hóa, tránh xa chính trị”, cô ấy nói. “Những hình ảnh trên các phương tiện truyền thông chính thống ở đây về cơ bản cho thấy người Palestine là những kẻ độc ác, hung hăng, ném đá hoặc đốt lốp xe. Nhưng Palestine có nhiều di sản tuyệt vời hơn thế – nghệ thuật, âm nhạc và ẩm thực của chúng tôi”.
Các mặt hàng chủ lực trở thành xa xỉ phẩm
Có lẽ không ai diễn đạt rõ ràng hơn mối liên hệ giữa ẩm thực Palestine và thực tế chính trị hơn Laila El-Haddad, nhà báo và đồng tác giả của cuốn sách dạy nấu ăn The Gaza Kitchen xuất bản năm 2013. Lớn lên giữa Kuwait và Saudi Arabia, El-Haddad đã dành những mùa hè ở Gaza trước khi chuyển đến Hoa Kỳ để theo học tại Duke và Harvard. Cô trở lại Gaza với tư cách là phóng viên của Al Jazeera trước khi chuyển đến Maryland, nơi cô hiện đang sống.
“Tôi càng viết về súng đạn và tin tức khắc nghiệt, tôi càng trở nên nhàm chán. Nếu mục tiêu của tôi là truyền tải những cuộc đấu tranh hàng ngày của người Palestine đến nhiều đối tượng hơn, đặc biệt đối tượng là khán giả phương Tây, thì tôi cảm thấy mình đang thất bại”, cô nói. “Vì vậy, tôi cảm thấy rằng có lẽ [viết về ẩm thực] là một cách hiệu quả hơn để kể câu chuyện theo một cách khác”.
Ví dụ, hãy lấy sự đa dạng đáng chú ý của ẩm thực Gaza mặc dù nơi này có diện tích nhỏ. Ẩm thực của Thành phố Gaza nổi tiếng với vị cay và sử dụng ớt, trong khi các ngôi làng ở vùng nông thôn của Dải Gaza lại ăn những món ăn nhẹ hơn nhiều. El-Haddad cho biết những khác biệt đó bắt nguồn từ việc dân số Gaza bao gồm những người Palestine từ khắp nơi trên đất nước đã đến Gaza sau cuộc chiến tranh Nakba năm 1948 và không bao giờ có thể trở về làng của họ. Tất cả họ đều mang theo ẩm thực địa phương của mình, biến Gaza thành trung tâm của sự đa dạng ẩm thực.
Món hầm tôm nướng trong nồi đất sét truyền thống từng là món ăn ưa thích của người Palestine trong quá khứ. Nhưng trong những năm gần đây, hải sản ngày càng trở thành một thứ xa xỉ ở Gaza, mặc dù đây là vùng lãnh thổ ven biển. Người dân khó có thể mua được hải sản vì Israel cấm ngư dân Palestine đi xa bờ hơn 15 hải lý (~28km), điều này hạn chế sản lượng đánh bắt của họ và vì “sự bần cùng hóa có chủ đích” của người dân đã khiến cá và các loại protein động vật khác ngày càng trở nên đắt đỏ, El-Haddad cho biết. Chương trình Lương thực Thế giới cho biết “100% [dân số Gaza] hiện đang thiếu an ninh lương thực” so với 33% trước ngày 7 tháng 10, một tình trạng khó khăn đã “trầm trọng hơn do các lệnh phong tỏa chặt chẽ” và vụ đánh bom ít nhất 1/5 các tiệm bánh ở Gaza.
Nếu có bất kỳ nguyên liệu nào tượng trưng cho Palestine, thì đó chính là dầu ô liu. Shami có những kỷ niệm đẹp về việc thu hoạch ô liu khi còn nhỏ và thậm chí đã viết một cuốn sách thiếu nhi về trải nghiệm này. “Mùa thu hoạch là dịp lễ hội của người Palestine – họ ca hát và nhảy múa, ăn mừng phước lành từ cây cối mỗi năm”, cô nói. “Nếu bạn lái xe qua các ngôi làng và thị trấn khác nhau ở Palestine, bạn sẽ thấy hàng tấn vườn ô liu, có thể đã hơn nghìn năm tuổi”.
Nhưng theo El-Haddad, biểu tượng về mối liên hệ của người Palestine với vùng đất này đã dần bị phá vỡ. Lực lượng Israel đã nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng nông nghiệp, từ chính đất đai đến hệ thống thủy lợi và nhà của nông dân. Nông dân đã bị quấy rối hoặc bị ngăn cản không được chăm sóc đất đai và thu hoạch từ các vườn ô liu của họ, khiến ô liu thối rữa trên cây. Trong một trường hợp gần đây, binh lính IDF đã bắt giữ một người nông dân trồng ô liu ở Bờ Tây, người đang nói chuyện với các phóng viên, ngăn không cho ông đến đất của mình; trong một trường hợp khác, một người nông dân trồng ô liu đang thu hoạch cùng gia đình đã bị một binh lính IDF đang không trong thời gian làm nhiệm vụ giết chết.
Sự sụt giảm sản lượng gây tổn hại đến chế độ ăn uống và biểu tượng của những người phụ thuộc nhiều vào dầu ô liu trong ẩm thực và đồng cảm sâu sắc với cây ô liu. El-Haddad cho biết, ngay cả trước cuộc ném bom hiện tại, dầu ô liu đã bắt đầu chuyển từ mặt hàng chủ lực thành mặt hàng xa xỉ ở Gaza.
Đôi khi nỗi đau đặc biệt xảy ra gần nhà: Gaza Kitchen, hiện đã tái bản lần thứ ba, đã tồn tại lâu hơn một số cộng tác viên tham gia viết nên cuốn sách. Cô của El-Haddad là Anaam Daloul, người có công thức làm món cà tím ngâm chua được giới thiệu trong sách dạy nấu ăn, đã thiệt mạng trong một cuộc không kích của Israel.
Tìm hiểu thêm về tinh thần gìn giữ truyền thống ẩm thực của người Palestine trong lòng Israel qua cuốn sách: Hummus và Falafel – Liora Gvion – Book Hunter Lyceum
Niềm vui khi ăn uống
Cả người Palestine và ẩm thực của người Palestine đều là mục tiêu của bạo lực. Tuy nhiên, ẩm thực vẫn là nguồn vui và đam mê của nhiều người Palestine ở Gaza, Bờ Tây và cộng đồng người Palestine di cư rộng lớn hơn.
Motaz Azaiza, một nhà báo trẻ tự do người Palestine đã nổi lên như một trong những nhà làm phim tài liệu hàng đầu về cuộc chiến trên bộ ở Gaza, đã đăng một số hình ảnh khắc nghiệt và ám ảnh nhất về hậu quả của các vụ đánh bom. Anh ấy cũng mới đăng một video trên Instagram về cảnh bạn bè reo hò khi một người đàn ông lật úp món makloubeh, một món ăn mà rau và đôi khi là thịt được nấu ở đáy nồi cơm có nêm gia vị, với chú thích “Maklouba của chúng tôi là sức bền của chúng tôi”. Video với 62,7 triệu lượt xem này chỉ là một ví dụ nhỏ về cách thức mà ẩm thực có thể khơi dậy niềm vui ngay cả trong những hoàn cảnh đen tối nhất.
El-Haddad đã thấy một ví dụ khác về sức mạnh kết nối của ẩm thực gần đây, trong một cuộc trò chuyện nhóm lớn dành cho người Mỹ gốc Palestine từ Gaza. Một lần khi nhóm trở nên hơi “ồn ào” trong một cuộc tranh luận chính trị, cô ấy chỉ hỏi “Mọi người đang nấu món gì cho bữa tối vậy?” để làm dịu cuộc trò chuyện. Cô ấy kể lại với một tiếng cười khúc khích: “Những người tham gia đã dành một giờ tiếp theo để hào hứng chia sẻ về những món ăn yêu thích của họ ở quê nhà”.
Đối với Shami, việc chia sẻ hình ảnh đồ ăn tuyệt đẹp từ căn bếp của cô ở California có vẻ không ổn trong thời điểm cô biết rằng rất nhiều người ở Gaza đang “đối mặt với nguy cơ chết đói”. Nhưng cô đã “bị choáng ngợp theo cách tích cực” khi có rất nhiều người từ khắp nơi trên thế giới viết thư cho cô, gắn thẻ cô trong ảnh và cho cô biết họ đang nấu các món ăn của cô ngay lúc này. Odeh cũng mô tả rằng cô “cảm động đến rơi nước mắt” khi mọi người – nhiều người trong số họ không phải người Palestine hay người Ả Rập – cho cô biết rằng họ đang sử dụng công thức nấu ăn của cô để nấu đồ ăn Palestine lần đầu tiên. Sự đoàn kết thông qua ẩm thực có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với cả hai người phụ nữ.
Shami nói: “Khi bạn chia sẻ bữa ăn với ai đó, bạn sẽ kết nối ở mức độ sâu sắc hơn. Chúng tôi có một câu nói ở quê nhà đại loại thế này, ‘Tôi kết nối với người đó vì chúng tôi đã cùng nhau bẻ bánh mì.’ Thức ăn kết nối mọi người. Đó là cách chúng tôi kể những câu chuyện này”.
Sophia Ngo dịch
Nguồn: It connects people’: Palestinian chefs are using food to share their stories | The Guardian
