Con người hiện đại thường tự hào rằng mình đang sống trong thời đại của tri thức. Chúng ta tạo ra giá trị chủ yếu bằng thông tin, dữ liệu, ý tưởng và quyết định. Một lập trình viên có thể tạo nên một sản phẩm được hàng triệu người sử dụng mà không cần rời khỏi chiếc ghế của mình. Một nhà phân tích tài chính có thể dịch chuyển hàng tỷ đô la chỉ bằng vài cú nhấp chuột. Một người sáng tạo nội dung có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người trong khi cơ thể gần như không rời khỏi căn phòng nhỏ. Lao động trí óc đã trở thành hình thức lao động thống trị của nền văn minh.
Chúng ta thức dậy cùng điện thoại, làm việc trên màn hình, họp trực tuyến, đọc tin tức, trả lời tin nhắn, chuyển đổi giữa hàng chục luồng thông tin và kết thúc một ngày với cảm giác đầu óc như bị vắt kiệt. Điều đáng nói là phần lớn quá trình ấy diễn ra trong khi cơ thể gần như bất động. Chúng ta ngồi nhiều hơn đi, nhìn nhiều hơn chạm, xử lý dữ liệu nhiều hơn tương tác với thế giới vật chất. Chúng ta tạo ra giá trị chủ yếu bằng sự chú ý và hoạt động của trí óc, trong khi cơ thể ngày càng bị đẩy xuống vai trò của một “giá đỡ” cho bộ não.
Bộ não được tiến hóa để chuyển động cùng cơ thể
Bộ não đang xử lý email và trí thông minh nhân tạo hôm nay vẫn là bộ não từng giúp tổ tiên chúng ta lần theo dấu chân của một con nai, nhận ra sự thay đổi rất nhỏ của gió hay ghi nhớ vị trí của một dòng suối giữa khu rừng rộng lớn. Trong phần lớn lịch sử tiến hóa, nhận thức chưa bao giờ tách khỏi chuyển động. Muốn quan sát phải bước đi. Muốn ghi nhớ phải chạm vào địa hình. Muốn sinh tồn phải phối hợp mắt, tai, đôi chân, bàn tay, nhịp tim và hơi thở thành một chỉnh thể thống nhất. Con người không suy nghĩ bằng bộ não đơn thuần; con người suy nghĩ bằng cả một cơ thể đang sống. Nhận thức chưa bao giờ tách rời khỏi chuyển động.
Khoa học thần kinh ngày nay gọi điều đó là embodied cognition – nhận thức nhập thể. Não không hoạt động như một chiếc máy tính độc lập trong hộp sọ; tư duy luôn phụ thuộc vào hơi thở, tư thế, cảm giác từ cơ bắp và nhịp điệu của toàn bộ cơ thể.
Nhưng nền văn minh số đã tạo ra một cuộc chia cắt chưa từng có. Chúng ta có thể làm việc, học tập, giao tiếp và giải trí mà gần như không cần rời khỏi chiếc ghế. Bộ não ngày càng bận rộn, còn cơ thể ngày càng bất động. Có thể nói, chúng ta đang sống trong một trạng thái mà tổ tiên mình chưa từng trải nghiệm: bộ não ở chế độ săn bắt, còn cơ thể ở chế độ ngủ đông.
Nghịch lý của thời đại chúng ta không nằm ở việc bộ não làm việc quá nhiều, mà ở việc bộ não làm việc trong khi phần còn lại của cơ thể ngày càng bị loại khỏi quá trình ấy. Nếu nhìn từ góc độ này, rất nhiều biểu hiện quen thuộc của xã hội hiện đại bỗng trở nên dễ hiểu hơn. Chúng ta mệt mỏi dù không lao động nặng. Chúng ta kiệt sức sau một ngày gần như chỉ ngồi trước màn hình. Chúng ta có thể đọc hàng trăm trang tài liệu nhưng lại ngại đi bộ vài trăm mét. Chúng ta có thể dành mười tiếng để giải quyết công việc nhưng không còn đủ năng lượng để nấu một bữa cơm cho chính mình. Đầu óc căng cứng, vai gáy đau nhức, mắt khô, hơi thở nông, chân lạnh, bụng đầy hơi, giấc ngủ không sâu và sáng dậy vẫn không thấy hồi phục. Người ta thường cho rằng đây chỉ là hậu quả của stress hay tuổi tác. Nhưng nếu nhìn sâu hơn từ góc độ sinh học, thần kinh học và sinh lý học, chúng ta sẽ nhận ra một hiện tượng đáng chú ý hơn nhiều: năng lượng của con người hiện đại đang bị “mắc kẹt” ở phần đầu, trong khi phần còn lại của cơ thể dần mất đi sự lưu thông. Đó không đơn thuần là sự suy giảm thể lực; đó là dấu hiệu của một sự chia cắt ngày càng sâu giữa hoạt động của trí tuệ và đời sống của cơ thể.
Sự chú ý cũng tiêu hao năng lượng
Trong Đông y, Ayurveda hay nhiều truyền thống dưỡng sinh cổ đại, người ta thường nói đến hiện tượng “khí nghịch”, “hỏa bốc lên”, hay “đầu đầy mà chân rỗng”. Đây không đơn thuần là một khái niệm biểu tượng. Nó mô tả một trạng thái mà hoạt động tinh thần quá mức khiến năng lượng tập trung ở vùng đầu, trong khi thân dưới ngày càng thiếu vận động và thiếu nuôi dưỡng.
Điều thú vị là khoa học hiện đại đang dần cung cấp ngôn ngữ sinh học để diễn giải trực giác này. Não bộ chỉ chiếm khoảng 2% khối lượng cơ thể nhưng tiêu thụ gần 20% tổng năng lượng khi nghỉ ngơi. Khi chúng ta phải liên tục tập trung, đưa ra quyết định, chuyển đổi giữa các tác vụ, xử lý thông tin hay phản ứng với hàng loạt thông báo, não bộ sẽ liên tục huy động glucose, oxy và ATP để duy trì hoạt động của hàng tỷ nơron. Trong khi đó, phần lớn cơ bắp ở thân dưới, nơi vốn là “nhà máy tiêu thụ năng lượng” lớn nhất của cơ thể, lại gần như bất động hàng giờ liền. Sự chú ý không miễn phí; nó luôn tiêu tốn ATP – đồng tiền năng lượng của tế bào.
Điều đáng nói là sự tiêu hao ấy ngày càng mất cân đối. Bộ não liên tục gửi tín hiệu rằng cơ thể đang phải đối mặt với áp lực, trong khi cơ bắp lại gần như bất động. Hệ thần kinh được kích hoạt như thể chuẩn bị chạy hoặc chiến đấu, nhưng đôi chân không bước đi, hơi thở không sâu hơn và các nhóm cơ lớn không tham gia vào quá trình ấy. Kết quả là nhiều người có cảm giác rất quen thuộc: đầu óc không ngừng hoạt động nhưng cơ thể ngày càng thiếu sinh lực. Họ có thể đọc hàng trăm trang sách nhưng ngại đi bộ vài trăm mét; có thể ngồi làm việc mười tiếng nhưng thấy mệt khi phải nấu một bữa cơm. Đó không phải vì suy nghĩ là kẻ thù. Vấn đề nằm ở chỗ sự chú ý đã bị tách khỏi nền tảng sinh học từng nuôi dưỡng nó.
Ti thể không đọc suy nghĩ, ti thể đọc tín hiệu
Trong cuốn Cỗ máy sự sống, Daria Mochly-Rosen và Emanuel Rosen nhắc nhở rằng ti thể không chỉ là “nhà máy điện” của tế bào, mà còn là hệ thống cảm nhận và thích nghi với môi trường sống. Mỗi tế bào liên tục điều chỉnh hoạt động của ti thể dựa trên tín hiệu mà nó nhận được: chúng ta ăn gì, ngủ thế nào, vận động ra sao, có đang căng thẳng hay không, môi trường có an toàn hay không. Nói cách khác, ti thể không chỉ sản xuất năng lượng; chúng đọc cách chúng ta đang sống.
Ti thể không biết bạn đang chạy bộ để rèn luyện sức khỏe hay đang thức đến hai giờ sáng để hoàn thành dự án. Điều chúng đọc được là nhu cầu năng lượng của tế bào, lượng oxy, hormone căng thẳng, giấc ngủ, dinh dưỡng và mức độ vận động. Một buổi tập luyện vừa sức có thể trở thành tín hiệu giúp cơ thể xây dựng thêm ti thể mới. Nhưng cùng bài tập ấy, nếu diễn ra sau nhiều ngày thiếu ngủ, căng thẳng và ăn uống thất thường, lại có thể trở thành gánh nặng.
Mỗi lần chúng ta tập trung cao độ, hàng tỷ ti thể trong các nơron thần kinh phải tăng tốc sản xuất ATP để duy trì dòng điện thần kinh. Nhưng sản xuất ATP chưa bao giờ là một quá trình miễn phí. Cùng với ATP, ti thể luôn tạo ra các gốc oxy hóa (ROS). Ở mức vừa phải, ROS đóng vai trò như những tín hiệu kích hoạt sửa chữa và thích nghi. Nhưng khi não bộ phải làm việc cường độ cao suốt nhiều giờ mà không có khoảng nghỉ, không có vận động, không có giấc ngủ chất lượng, ROS sẽ vượt khỏi vai trò tín hiệu để trở thành gánh nặng oxy hóa.
Ti thể không phản ứng với khẩu hiệu “cố lên”. Chúng phản ứng với chất lượng của những tín hiệu mà cơ thể gửi đến.
Một cơ thể không chuyển động sẽ dần mất đi những ti thể khỏe mạnh
Ti thể không tồn tại đồng đều trong toàn cơ thể. Những mô hoạt động nhiều sẽ chứa nhiều ti thể hơn. Tim, não và đặc biệt là cơ xương là những nơi có mật độ ti thể rất cao. Trong số đó, các nhóm cơ lớn ở chân và hông đóng vai trò như những “kho dự trữ chuyển hóa” quan trọng nhất.
Khi chúng ta đi bộ, leo cầu thang, tập sức bền hay nâng vật nặng, các cơ này sẽ phát tín hiệu kích hoạt AMPK và PGC-1α – hai cơ chế trung tâm thúc đẩy quá trình tạo ti thể mới (mitochondrial biogenesis). Đồng thời, các ti thể già yếu cũng được loại bỏ thông qua quá trình mitophagy để nhường chỗ cho những ti thể hoạt động hiệu quả hơn. Đây chính là cách cơ thể trẻ hóa hệ thống năng lượng của mình.
Nhưng nếu suốt nhiều năm, đôi chân chỉ di chuyển từ ghế làm việc sang xe máy, từ xe máy sang thang máy, từ thang máy về ghế sofa, thì điều gì sẽ xảy ra? Không phải chỉ cơ bắp yếu đi. Chính hệ thống năng lượng của cơ thể cũng dần thu nhỏ lại. Cơ thể bắt đầu sản xuất ít ATP hơn, đốt cháy glucose kém hiệu quả hơn, nhạy cảm insulin giảm xuống, khả năng chống viêm suy yếu và tốc độ phục hồi sau mỗi ngày làm việc ngày càng chậm.
Thuật toán đang chiếm lấy sự chú ý, còn chiếc ghế đang chiếm lấy đôi chân
Nền kinh tế số vận hành bằng sự chú ý. Các nền tảng công nghệ cạnh tranh để giữ ánh mắt của chúng ta lâu hơn. Mỗi thông báo, mỗi video ngắn, mỗi lượt cuộn màn hình đều được thiết kế để giữ bộ não trong trạng thái chờ đợi phần thưởng tiếp theo. Não liên tục phải chuyển đổi giữa các đối tượng chú ý, tạo ra một dạng lao động nhận thức kéo dài mà bản thân chúng ta hiếm khi nhận ra. Điều trớ trêu là, trong khi thuật toán buộc bộ não chuyển động liên tục, cơ thể lại bị cố định trên ghế. Não hoạt động quá mức, nhưng cơ thể gần như ngủ quên.
Không phải ngẫu nhiên mà ngày càng nhiều người trẻ than phiền rằng họ luôn cảm thấy “não rất mệt nhưng cơ thể lại không buồn ngủ”. Bộ não đã tiêu hao năng lượng, nhưng cơ thể lại chưa hoàn thành chu trình sinh học của một ngày sống. Những nhóm cơ lớn không được huy động, hệ tuần hoàn không được kích thích, nhịp sinh học thiếu tín hiệu chuyển đổi giữa hoạt động và nghỉ ngơi. Hệ thần kinh vì thế khó bước vào trạng thái hồi phục sâu.
Công việc tri thức đòi hỏi nhiều giờ tập trung liên tục. Thành công thường được đo bằng hiệu suất, tốc độ và khả năng xử lý thông tin. Trong khi đó, điều kiện sinh học để tạo ra năng lượng là vận động, nghỉ ngơi, nhịp sinh học và hồi phục lại ngày càng bị xem nhẹ. Chúng ta học cách tối ưu năng suất, nhưng ít học cách tối ưu khả năng hồi phục. Chúng ta biết cách làm việc nhiều hơn, nhưng không biết cách nghỉ ngơi tốt hơn. Chúng ta cố gắng tăng hiệu suất của bộ não, nhưng hiếm khi tự hỏi “nhà máy điện” đang nuôi bộ não ấy có còn đủ khỏe hay không.
Chăm sóc ti thể, phục hồi sự lưu thông
Điều quý giá nhất mà khoa học về ti thể mang lại không phải là thêm một danh sách thực phẩm chức năng hay một công thức để kéo dài tuổi thọ. Điều quý giá hơn là nó buộc chúng ta nhìn lại nhịp sống của chính mình. Ti thể khỏe lên không phải nhờ những nỗ lực cực đoan, mà nhờ những tín hiệu nhỏ được lặp lại đều đặn để khôi phục lại dòng chảy. Đứng dậy sau mỗi giờ làm việc. Đi bộ đủ lâu để các nhóm cơ lớn được đánh thức. Luyện tập sức bền ở cường độ vừa phải để ti thể nhận được tín hiệu thích nghi. Tập kháng lực để mở rộng “kho chứa năng lượng” của cơ thể. Hít thở sâu để cơ hoành chuyển động. Ngủ đúng nhịp để hàng tỷ ti thể có thời gian sửa chữa.
Đó đều là những hành động rất bình thường. Nhưng chính những điều bình thường ấy mới là ngôn ngữ mà ti thể hiểu. Trong Cỗ máy sự sống, các tác giả cho thấy rằng sức khỏe không bắt đầu từ những can thiệp kỳ diệu, mà từ việc bảo vệ hệ thống sản xuất năng lượng ở cấp độ tế bào. Khi những “cỗ máy sự sống” hoạt động hài hòa, cơ thể mới có đủ khả năng chống chịu trước bệnh tật, lão hóa và căng thẳng.
Sophia Ngô
Tìm hiểu thêm về cuốn: Cỗ Máy Sự Sống: Ti thể – Chìa khóa cho sức khỏe toàn diện
Tài liệu tham khảo:
Cỗ Máy Sự Sống: Ti thể – Chìa khóa cho sức khỏe toàn diện (NXB Đồng Nai & Book Hunter, 2025)
