Tết vừa qua, lâu lắm lớp cấp hai mới đi ăn đông đủ như vậy. Nhưng ngồi được một lúc, tôi nhìn quanh và thấy mỗi người đang nhìn xuống điện thoại – kể cả tôi. Không ai cố tình, không ai bảo ai, chỉ là tay quen cầm, mắt quen nhìn, và cái thói quen đó mạnh hơn cả bữa cơm sum họp. Bữa ăn vẫn ngon, nhiều tiếng cười, nhưng có gì đó hơi trống, kiểu trống mà khó nói ra là trống cái gì. Tôi chợt nhận ra khi gặp lại người bạn cũ không gặp mấy năm, câu đầu tiên anh hỏi: “Dạo này làm gì? Thu nhập ổn không?” Tôi cũng hỏi lại y chang. Chúng tôi từng biết nhau rất rõ. Giờ nhìn nhau như nhìn vào một người quen mà không rõ còn quen đến mức nào, và cả hai đều không biết bắt đầu lại từ đâu ngoài chuyện công việc và tiền bạc.
Tôi không kể những chuyện đó để than thở, cũng không để kết luận gì vội. Chỉ là chúng cứ ở lại trong đầu, và tôi không biết tại sao cho đến khi đọc cuốn Kinh tế học Thiêng liêng của Charles Eisenstein và gặp một câu khiến tôi dừng lại khá lâu: chúng ta không phải những hữu thể có quan hệ với nhau – chúng ta chính là các mối quan hệ. Câu đó đọc lên thấy lạ, vì cách chúng ta thường nghĩ về bản thân mình đi theo chiều ngược lại hoàn toàn: tôi là trung tâm, rồi từ đó tôi mới có gia đình, có bạn bè, có quê hương. Tôi tồn tại trước, rồi các mối quan hệ xuất hiện sau như những thứ tôi lựa chọn hoặc được trao. Eisenstein nói gần như ngược lại – rằng không có cái tôi nào tồn tại trước và độc lập với những mối quan hệ đó cả. Sự bất an mà câu đó để lại theo tôi suốt cuốn sách, và tiếp tục theo tôi sau khi gấp sách lại.
Cái tôi tách biệt
Nhìn lại, tôi được dạy về bản thân mình theo một cách rất rõ ràng và rất thống nhất từ nhiều phía. Học giỏi để có việc tốt. Có tiền để không phụ thuộc ai. Vươn lên để không ai coi thường mình. Những điều đó được truyền đi bằng tình yêu thương thật sự – từ cha mẹ lo lắng cho tương lai con, từ thầy cô muốn trò thành đạt, từ cái cách xã hội xung quanh vận hành và ngầm định nghĩa người tốt là người có năng lực tự lo cho bản thân. Rất khó nhận ra chúng đang định hình mình ra sao và định hình mình thành cái gì.
Lớn lên, tôi hình thành cái thói quen nhìn cuộc sống như một danh sách những thứ cần đạt được và những thứ cần bảo vệ. Thành công của người khác thoáng qua trong đầu như điều liên quan đến mình – hoặc là mốc để so sánh, hoặc là mối lo mơ hồ rằng người ta đang đi nhanh hơn mình. Tôi làm việc chăm chỉ vì muốn có cuộc sống tốt, nhưng bên dưới cái muốn đó còn có một thứ khác khó nhìn nhận hơn: sợ tụt lại, sợ không đủ, sợ bị coi là kém hơn. Eisenstein gọi cái tôi này là “cái tôi tách biệt” – cái tôi của kinh tế học tân cổ điển, của sinh học tiến hóa hiểu theo nghĩa hẹp, của triết học phương Tây cận đại: một bong bóng ý thức đứng riêng trong thế giới, nhìn ra ngoài và tính toán làm sao để tồn tại tốt nhất trong một môi trường đầy cạnh tranh. Ông gọi thế, còn tôi chỉ biết rằng nó quen thuộc đến mức như không khí – không thấy nó ở đó vì không thể hình dung mình có thể sống mà không có nó.
Nhưng cái tôi đó có một điểm tự mâu thuẫn: đạt được nhiều rồi mà vẫn thấy thiếu. Thiếu theo cách khó đặt tên, không phải thiếu vật chất hay thiếu thành tích cụ thể. Eisenstein có một câu về tiền mà tôi đọc xong cứ nghĩ mãi: chúng ta dùng tiền để thỏa mãn những nhu cầu mà bản chất tiền không thể đáp ứng được. Giống như người đang khát lại đi ăn thêm cơm – ăn bao nhiêu cũng không hết khát, vì cơm không phải nước, và vấn đề không phải là ăn ít hay nhiều mà là ăn sai thứ. Tôi nhớ đến cái vòng lặp trong đầu mình qua nhiều năm: khi nào có X thì sẽ yên tâm, sẽ tự do, sẽ được là chính mình. Rồi có X rồi thì X lại thành Y, và cái cảm giác yên tâm thật sự cứ lùi ra xa thêm một bước. Vòng đó không kỳ lạ gì, rất bình thường, hầu như ai cũng trải qua. Có lẽ đó mới là vấn đề – rằng chúng ta đã quen với vòng lặp đó đến mức không còn thấy nó là vòng lặp nữa.
“Chúng ta chính là các mối quan hệ” nghĩa là gì
Vậy câu “chúng ta chính là các mối quan hệ” nghĩa là gì, và tại sao nó không hiển nhiên như nghe thì có vẻ vậy?
Nếu “chúng ta chính là các mối quan hệ” là đúng, thì khi một mối quan hệ mất đi, tôi không chỉ “thiếu” người đó theo nghĩa thiếu một thứ bên ngoài – tôi đang trở thành người khác, ít hơn một chút, hẹp hơn một chút. Khi ông bà mất, khi bạn bè xa cách vì mỗi người một hướng, khi mối liên hệ với quê hương nhạt dần theo những năm tháng sống ở thành phố bận rộn, những điều đó không chỉ là mất mát bên ngoài. Nếu tôi được làm nên bởi những mối quan hệ đó, thì mất chúng là mất một phần của chính mình – dù mình không gọi được tên điều đó, và thường giải thích nó bằng những lý do khác nghe có vẻ hợp lý hơn, như bận, như xa, như cuộc sống thay đổi.
Nghĩ đến tư tưởng Nho giáo – thứ đã thấm vào cách người Việt mình sống từ rất lâu – tôi thấy điều Eisenstein nói không xa lạ đến thế. Trong tư tưởng Nho giáo, con người được định hình qua các mối quan hệ căn bản: cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè. Điều đáng chú ý không phải là danh sách các mối quan hệ đó, mà là chiều đi của nó: người ta không tự hỏi “tôi là ai” trước rồi sau đó mới xác định mình có những mối quan hệ nào. Chính những mối quan hệ đó làm ra con người, định nghĩa con người, cho con người biết mình là ai và mình có trách nhiệm gì. Chữ Nhân trong tiếng Hán – nghĩa là lòng nhân, phẩm hạnh người, thứ làm cho người thành người – được viết bằng hai nét: người và hai. Một mình thì chưa thể có nhân tính theo nghĩa đầy đủ. Nhân tính chỉ có thể xuất hiện và lớn lên trong mối quan hệ, trong sự đáp lại nhau, trong việc nhận ra người khác và được người khác nhận ra.
Ngay cả trong ngôn ngữ hàng ngày của người Việt cũng ẩn điều này theo cách rất cụ thể. Chúng ta không có đại từ nhân xưng độc lập, trung tính. Tôi xưng “con” với cha mẹ, “em” với anh chị, “anh” hay “chị” với người nhỏ hơn, và mỗi lần thay đổi cách xưng hô là một lần tôi xác định lại mình đang đứng ở đâu trong mạng lưới quan hệ đó. Cái từ “tôi” mà tôi đang dùng trong bài này thực ra là từ khá lạnh, có khoảng cách – người Việt dùng nó khi muốn tách mình ra, đứng ngoài, nhìn như người ngoài cuộc. Ngôn ngữ hàng ngày của chúng ta vốn không quen với cái tôi tách biệt, và chi tiết nhỏ đó nói lên rất nhiều về cách một nền văn hóa hiểu con người là gì.
Eisenstein kể rằng trong một ngôi làng ở Guatemala, khi đứa trẻ ốm, cha mẹ không nói “con tôi bị bệnh” mà nói “gia đình tôi bị bệnh.” Khi người hàng xóm ốm: “làng tôi bị bệnh.” Và ở đó, không ai có thể nói câu “tôi khỏe mạnh nhưng rừng cây đang chết” – vì ý thức về bản thân của họ bao gồm cả cộng đồng và thiên nhiên xung quanh, cái ranh giới của cái tôi không dừng lại ở da thịt. Đọc câu đó, tôi nhớ đến cách người già ở quê vẫn hay nói “nhà mình có chuyện” chứ không phải “tôi có chuyện” hay “nó có chuyện” – cái chữ “mình” đó bao gồm nhiều hơn một người, và ai trong nhà cũng hiểu mà không cần giải thích. Bây giờ tôi sống trong chung cư, không biết tên người ở tầng dưới, không biết họ đang vui hay buồn, không biết có chuyện gì xảy ra sau cánh cửa kia. Không có ai có lỗi với điều này, và thành phố có những thứ tốt mà làng không có. Nhưng cái đang mất không chỉ là sự quen biết thông thường – cái đang mất là một phần cái tôi từng được làm nên bởi sự gắn kết với người xung quanh, mất từ từ nên không hay, và vì không hay nên không biết phải tiếc.
Tiền và mối quan hệ cá nhân
Eisenstein có một nhận xét về tiền mà lần đầu đọc tôi thấy hơi cường điệu, nhưng sau đó lại thấy đúng hơn mình muốn thừa nhận. Ông viết rằng khi tiền trở thành công cụ trung gian cho một mối quan hệ, nó biến mối quan hệ thành một giao dịch, có điểm bắt đầu và có điểm kết thúc.
Khi bạn bè giúp nhau dọn nhà, sau đó hai bên còn giữ lại một mối liên hệ – không phải nợ tiền, mà nợ tình. Cái nợ đó không phải gánh nặng, nó là sợi dây giữ người với người, là lý do để gặp lại, là cái cớ để quan tâm nhau tiếp. Khi thuê người dọn, mọi thứ sòng phẳng ngay lập tức, xong việc là xong, và sự sòng phẳng đó tốt theo nghĩa nó rõ ràng, nhưng không có sợi dây nào hình thành.
Tương tự, bó rau hàng xóm cho mang theo một điều mà bó rau trong siêu thị không có: người trao nó, với tất cả sự vụng về và ấm áp của một cử chỉ cá nhân. Nhỏ bé thôi, nhưng có – và nhiều cái nhỏ bé như vậy cộng lại thì thành ra là thứ giữ cộng đồng với nhau.
Tương tự, bó rau hàng xóm cho mang theo một điều mà bó rau trong siêu thị không có: người trao nó, với tất cả sự vụng về và ấm áp của một cử chỉ cá nhân. Nhỏ bé thôi, nhưng có – và nhiều cái nhỏ bé như vậy cộng lại thì thành ra là thứ giữ cộng đồng với nhau.
Câu “đừng để tâm, chỉ là công việc thôi” – ai cũng từng nói hoặc nghe, và tôi cũng từng nói, cảm thấy nó hợp lý và thậm chí trưởng thành. Nhưng giờ nghĩ lại, câu đó đang nói một điều khá lạ: rằng có những thứ phải được gác lại khi tiền lên tiếng – sự quan tâm thật, trách nhiệm cá nhân, cảm giác mình đang làm điều này cho một người cụ thể chứ không chỉ hoàn thành một giao dịch. Khi tiền trở thành công cụ trung gian cho hầu hết mọi nhu cầu, chúng ta dần mất đi lý do để cần nhau theo cách cá nhân, cần nhau theo kiểu không thể thay thế bằng dịch vụ hay ứng dụng nào. Và dần dần, cái tôi được làm nên bởi những mối quan hệ đó cũng thu lại trong biên giới cá nhân – nhỏ hơn, lạnh hơn, và cô đơn hơn dù xung quanh vẫn đầy người.
Có những khoảnh khắc tôi cảm nhận được một cái tôi khác với cái tôi thường ngày, và thường thì những khoảnh khắc đó đến lúc tôi không chuẩn bị.
Lần nhổ cỏ trong mảnh vườn nhỏ ở quê, tôi ngồi xuống định làm một lúc cho xong rồi vào nghỉ. Nhưng ngồi mãi, tay cứ làm, đầu óc không nghĩ gì cụ thể, và không biết lúc nào trời bắt đầu tắt nắng. Lúc đứng dậy cảm thấy lạ – nhẹ theo cách mà một buổi tối xem phim hay lướt điện thoại không bao giờ cho, dù về mặt lý thuyết những thứ sau mới là “nghỉ ngơi.” Hay lần ăn cơm với người thân mà không ai cầm điện thoại, và câu chuyện bắt đầu theo cách của nó, toàn chuyện vặt không quan trọng nhưng ngồi trong bữa ăn đó có cảm giác thật hơn, đủ hơn hầu hết các bữa ăn khác. Trong những khoảnh khắc đó, câu hỏi “tôi đang hơn hay thua ai?” không hiện ra trong đầu, cái tôi tách biệt kia im lặng xuống, và ranh giới của cái tôi đang khác đi – rộng hơn một chút, mờ hơn một chút, và lạ là cảm giác đủ đầy hơn nhiều so với lúc cái tôi đó đang rất chắc và rất rõ nét.
Tôi đọc xong cuốn sách vẫn đi làm, vẫn lo tiền, vẫn muốn cuộc sống tốt hơn cho mình và gia đình, và tôi không biết liệu Eisenstein có thể khuyên tôi làm khác đi. Nhưng có một câu hỏi bắt đầu theo tôi khi đọc cuốn sách, xuất hiện vào những lúc tôi đang ra quyết định về cách dùng thời gian, về cách đối xử với người xung quanh, về những thứ mình thực sự muốn: cái tôi nào đang ra quyết định lúc này – cái tôi đang bảo vệ biên giới của mình, hay cái tôi biết rằng mình được làm nên bởi những người xung quanh?
Đi làm, lo tiền, tiết kiệm, tìm cơ hội… nhưng chẳng phải chỉ để có những khoảnh khắc kết nối với người thương yêu hay sao?
Nguyễn Phương Mạnh
