AI đang thay thế đôi tay, nhưng điều gì đang thay thế chính con người?
Suốt vài năm trở lại đây, mỗi bước tiến của trí thông minh nhân tạo đều đi kèm với một làn sóng vừa phấn khích vừa lo âu. Chúng ta kinh ngạc khi AI có thể viết một bài luận, dịch một cuốn sách, sáng tác một bản nhạc, lập trình một phần mềm hay phân tích hàng triệu dữ liệu chỉ trong vài giây. Đồng thời, chúng ta cũng không ngừng đặt ra những câu hỏi về tương lai: liệu AI có thay thế con người, liệu còn nghề nghiệp nào thực sự an toàn, liệu điều gì sẽ còn là độc quyền của con người khi máy móc ngày càng vượt trội trong hầu hết các hoạt động trí thông minh. Đó là những câu hỏi quan trọng. Nhưng có lẽ, giữa tất cả những cuộc tranh luận ấy, vẫn còn một câu hỏi quan trọng hơn mà chúng ta rất ít khi đặt ra.
Trong khi AI đang học cách trở nên giống con người, liệu con người có đang dần sống giống AI hay không?
Thoạt nghe, đó dường như là một câu hỏi mang màu sắc triết học. Nhưng nếu nhìn từ góc độ sinh học, đây lại là một câu hỏi vô cùng cụ thể. Bởi điều kỳ lạ nhất của nền văn minh hiện đại không phải là chúng ta tạo ra được một trí thông minh nhân tạo có thể xử lý lượng thông tin khổng lồ, mà là chúng ta đang ngày càng tổ chức chính cuộc sống của mình theo logic vận hành của một cỗ máy.
Một ngày làm việc của rất nhiều người hôm nay bắt đầu bằng việc mở điện thoại trước cả khi bước xuống giường. Não lập tức tiếp nhận email, tin nhắn, lịch họp, thông báo, tin tức và những dòng cập nhật bất tận trên mạng xã hội. Sau đó là nhiều giờ liên tục chuyển đổi giữa các cửa sổ trình duyệt, giữa bảng tính, văn bản, cuộc họp trực tuyến, ứng dụng nhắn tin và vô số nhiệm vụ nối tiếp nhau. Đến buổi tối, thay vì để hệ thần kinh lắng xuống, chúng ta lại tiếp tục chuyển sang một dòng dữ liệu khác: video ngắn, phim ảnh, trò chơi, quảng cáo, những cuộc tranh luận và những thuật toán không bao giờ ngủ.
Toàn bộ đời sống ấy được tổ chức quanh một mục tiêu duy nhất: xử lý nhiều thông tin hơn trong cùng một khoảng thời gian. Đó cũng chính là nguyên lý vận hành của một hệ thống trí thông minh nhân tạo. AI tiếp nhận dữ liệu, xử lý dữ liệu, tạo ra kết quả rồi lập tức chuyển sang nhiệm vụ tiếp theo. Nó không biết mệt. Không cần ngủ. Không cần đi bộ. Không cần ăn. Không cần hồi phục. Nó không có nhịp sinh học, không có hormone, không có hệ miễn dịch, không có trái tim và cũng không có ti thể.
Hiệu suất không phải là nguyên lý của sự sống
Trong một thế giới được bao phủ bởi dữ liệu và thuật toán, trí thông minh ngày càng được đồng nhất với khả năng tính toán: xử lý thông tin nhanh hơn, ghi nhớ nhiều hơn, phản hồi tức thời hơn và giải quyết nhiều nhiệm vụ hơn trong cùng một khoảng thời gian. Từ trường học đến doanh nghiệp, từ mạng xã hội đến các công cụ hỗ trợ công việc, gần như mọi thước đo đều hướng con người đến cùng một mục tiêu: tối đa hóa hiệu suất.
Chúng ta bắt đầu đánh giá bản thân bằng số đầu việc đã hoàn thành trong ngày, số email đã trả lời, số cuộc họp đã tham dự, số trang sách đã đọc hay số kỹ năng mới đã học được. Chúng ta cố gắng kéo dài thời gian tập trung bằng cà phê và chất kích thích, kéo dài thời gian làm việc bằng ánh sáng nhân tạo, kéo dài sự tỉnh táo bằng những thiết bị luôn kết nối. Khi cơ thể mệt mỏi, thay vì xem đó là một tín hiệu cần điều chỉnh, chúng ta thường coi nó như một trở ngại cần vượt qua. Những khoảng lặng dần trở thành điều đáng ngại. Một buổi chiều không làm gì khiến nhiều người cảm thấy tội lỗi. Một ngày nghỉ trở thành khoảng thời gian để “bù” cho những việc còn dang dở. Ngay cả giấc ngủ cũng được nhìn như một khoảng thời gian bị mất đi của năng suất, thay vì là một phần không thể thiếu của sự sống.
Thế nhưng, trái tim không thể co bóp liên tục mà không có nhịp giãn. Phổi không thể chỉ hít vào mà không thở ra. Não không thể tỉnh táo mãi mà không cần ngủ. Ngay cả tế bào cũng không chỉ biết tạo ra năng lượng; chúng còn phải dành thời gian để sửa chữa, loại bỏ những thành phần hư hỏng và tái tổ chức chính mình. Điều duy trì sự sống không phải là hoạt động liên tục, mà là sự luân phiên giữa hoạt động và hồi phục, giữa tiêu hao và tái tạo.
Đó là điểm mà trí thông minh nhân tạo và trí thông minh sinh học bắt đầu tách thành hai con đường khác nhau. Một hệ thống được tạo ra để xử lý thông tin sẽ luôn hướng đến tốc độ. Một hệ thống được tạo ra để duy trì sự sống sẽ luôn hướng đến khả năng thích nghi.
Điều khiến con người khác với máy móc là chúng ta là sự sống.
Nếu AI được nuôi dưỡng bằng những kho dữ liệu khổng lồ, thì trí thông minh sinh học lại được nuôi dưỡng bằng nhịp điệu của đời sống. Một cơ thể không trở nên khỏe mạnh vì đọc thật nhiều về sức khỏe. Nó khỏe lên khi biết hít thở, vận động, ăn uống, nghỉ ngơi và đối thoại đúng cách với môi trường. Những điều ấy nghe có vẻ bình thường đến mức dễ bị xem nhẹ, nhưng lại chính là ngôn ngữ mà hàng nghìn tỷ ti thể sử dụng để hiểu xem cơ thể cần thích nghi theo hướng nào.
Ở đây, chúng ta có thể nhận ra một nghịch lý khác của thời đại số. Chưa bao giờ con người sở hữu nhiều thông tin về sức khỏe như hôm nay. Chỉ cần vài phút tìm kiếm, chúng ta có thể đọc hàng trăm bài viết về dinh dưỡng, giấc ngủ, luyện tập hay chống lão hóa. Nhưng việc có nhiều thông tin hơn không đồng nghĩa với việc cơ thể sẽ khỏe mạnh hơn. Một người có thể hiểu rất rõ về lợi ích của giấc ngủ nhưng vẫn ngủ sau nửa đêm. Có thể thuộc lòng nguyên lý của hormesis nhưng nhiều tháng không bước ra ngoài vận động. Có thể biết mọi chỉ số xét nghiệm nhưng lại đánh mất cảm nhận về những tín hiệu rất giản dị mà cơ thể đang gửi đến mỗi ngày. Đó cũng là giới hạn của trí thông minh tính toán. Thông tin có thể làm thay đổi nhận thức. Nhưng chỉ có trải nghiệm mới làm thay đổi sinh học.
Một mô hình AI có thể được cập nhật bằng một tập dữ liệu mới chỉ trong vài giờ. Còn sự sống không thể được “nâng cấp” bằng một bản cập nhật. Mỗi thay đổi của cơ thể đều cần thời gian để chuyển hóa thành cấu trúc mới. Một mạng lưới ti thể khỏe mạnh không được tạo ra trong một đêm. Nó được xây dựng từ hàng nghìn lần đi bộ, hàng trăm giấc ngủ sâu, vô số bữa ăn được chuyển hóa đúng cách và biết bao chu kỳ thử thách rồi hồi phục mà cơ thể đã kiên nhẫn trải qua.
Sophia Ngô
