Ba ngày sau khi câu chuyện của Zalo nổi lên những tranh luận sôi nổi trên mạng Internet, Uỷ ban cạnh tranh Quốc gia đã có thư mời VNG (công ty chủ quản, sở hữu Zalo) lên làm việc về các vấn đề liên quan.
Với hơn 80 triệu người dùng, Zalo hiện là nền tảng nhắn tin phổ biến nhất tại Việt Nam, có ảnh hưởng sâu rộng tới xã hội, người dùng nền tảng không chỉ có các cá nhân mà còn có chính quyền và doanh nghiệp. VNG cũng là 1 trong 4 kỳ lân công nghệ của Việt Nam, tức là các công ty công nghệ có định giá trên 1 tỷ USD, do đó có thể coi VNG là một Big Tech (tập đoàn công nghệ siêu lớn) của Việt Nam. Ở Trung Quốc các Big Tech như Alibaba, Tencent, Bytedance hoặc sở hữu nền tảng nhắn tin OTT quốc dân (Wechat của Tencent), hoặc sàn thương mại điện tử quốc dân (Taobao của Alibaba), nền tảng video quốc dân (Tiktok của Bytedance) đồng thời cũng sở hữu nhiều công ty con khác nhau cùng hoạt động trong nền kinh tế số.
Dưới đây, bài viết xin đưa ra một góc nhìn cá nhân dựa trên hiểu biết với Trung Quốc về các vấn đề liên quan đến quản lý các Big Tech và bảo vệ dữ liệu riêng tư cá nhân, nhằm giúp cung cấp thêm thông tin cho người đọc về trường hợp của Zalo liên hệ với thực tế ở Trung Quốc.
Đánh giá câu chuyện Zalo
Theo mình biết thì nếu chỉ nói về hành động thông báo và yêu cầu chấp thuận các cập nhật Thoả thuận sử dụng, Thoả thuận người dùng của các Big Tech (các tập đoàn công nghệ siêu lớn) thì không còn mới mẻ trên thế giới (các Big Tech thế giới như Google, Microsoft,… hay sát sườn, gần gũi là các Big Tech Trung Quốc như Alibaba, Tencent, Bytedance… đều từng có những hành động tương tự). Tuy nhiên vấn đề ở bối cảnh và cách thức Zalo chọn làm, cùng nội dung của nó có nhiều câu chuyện phải đánh giá.
Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay khi mà các vấn đề về bảo vệ dữ liệu cá nhân trên không gian mạng còn chưa được nhấn mạnh và có nhiều tiền lệ thì hành động của Zalo thu hút rất nhiều sự chú ý. Đây cũng nên là trường hợp điển hình cần phân tích mổ xẻ, để người dân tìm hiểu và biết thêm kiến thức liên quan nhằm tự bảo vệ mình cũng như giám sát tiến độ phát triển về quy định và thực thi pháp lý tại Việt Nam. Điều này cũng giúp cho nền kinh tế số của Việt Nam phát triển lành mạnh trong dài hạn và quyền riêng tư của người dân trên không gian mạng được đảm bảo.
Quay lại câu chuyện của Zalo, thì mình không phải dân luật nên không sâu về mặt pháp lý, tuy nhiên theo quan điểm cá nhân của mình thì hành vi của Zalo có 2 vấn đề:
1.Vấn đề thứ nhất: là thu thập quá mức các dữ liệu cá nhân (có cả dữ liệu nhạy cảm) mà ở chiều ngược lại góc độ quản lý nhà nước thì tương ứng phải yêu cầu doanh nghiệp 2 cái: một là đảm bảo doanh nghiệp (Zalo thuộc VNG) thông tin đúng và đủ về việc thu thập, xử lý và sử dụng như nào cho người tiêu dùng (và không gây nhầm lẫn); hai là đảm bảo từ phía doanh nghiệp có đầy đủ các biện pháp bảo vệ dữ liệu của khách hàng một cách thận trọng tối đa. Những điều này cũng đã được quy định trong luật an ninh mạng, và bản thân Zalo khả năng đã phải áp dụng tiêu chuẩn an ninh mạng ở mức cao, nên về việc có biện pháp bảo vệ dữ liệu thì có thể VNG đã đáp ứng ở mức là có biện pháp. Nhưng về việc thông tin đúng đủ cho khách các nội dung trên chưa hay bảo vệ dữ liệu cá nhân cho khách hàng tốt chưa thì cần cơ quan quản lý đánh giá chi tiết. Góc độ quan sát thì mọi người cũng có thể thấy Zalo đang thu thập rất nhiều thông tin cá nhân (có cả nhạy cảm), và yêu cầu cấp quyền cho Zalo sử dụng một số dữ liệu cá nhân, là những điều nếu đọc được hẳn ai cũng giật mình (không biết thì cũng thôi) nhưng khó để không đồng ý bởi vấn đề được trình bày tiếp theo đây.
2.Vấn đề thứ hai: là hành vi ép chọn. Người dùng chỉ có 2 lựa chọn đó là hoặc chọn đồng ý các điều khoản nền tảng đơn phương đưa ra hoặc không được dùng nền tảng nữa. Hành vi này cũng từng có những trường hợp Big Tech ở Trung Quốc đã làm và được coi là hành vi “có tính chất lạm dụng vị trí tương đối thuận lợi” (Zalo có vị thế tốt hơn những người dùng do nhiều người dùng bị lock bởi zalo, vì rất nhiều người dùng zalo là những người lớn tuổi không quá rành công nghệ bao gồm các phụ huynh, các đối tác kinh doanh lớn tuổi khiến cho những người liên quan là con cái và đối tác khác cũng cần dùng zalo để liên hệ). Hành vi này thực ra thuộc một vùng xám về quản lý, sẽ không thuộc dạng vi phạm độc quyền vì ở mảng ứng dụng nhắn tin OTT thì Zalo chưa độc quyền. Zalo có thể biện minh rằng bạn (khách hàng) có quyền sử dụng ứng dụng nhắn tin khác.
Cơ quan quản lý Trung Quốc từng muốn cấm hành vi giống như Zalo đã thực hiện, nhưng thông qua các nỗ lực vận động hành lang của các Big Tech mà các điều luật dự thảo liên quan nội dung này đã bị loại bỏ khi ban hành văn bản chính thức sau đó.
Cụ thể, Dự thảo đầu tiên của Luật Thương mại Điện tử, phát hành năm 2017, đã dành tám điều khoản chi tiết để bảo vệ dữ liệu thương mại điện tử. Tuy nhiên, sau sự vận động hành lang mạnh mẽ từ các công ty công nghệ, hầu hết các điều khoản này đã bị loại bỏ trong các phiên bản sau. Ví dụ, Điều 45 của dự thảo đầu tiên của luật yêu cầu các nhà điều hành thương mại điện tử phải thông báo rõ ràng cho người dùng về các quy tắc của họ cho việc thu thập, xử lý và sử dụng dữ liệu cũng như về việc xin sự đồng ý của người dùng. Điều quan trọng là, nó cấm các nhà điều hành thương mại điện tử ép buộc người dùng đồng ý bằng cách từ chối cung cấp dịch vụ trong trường hợp người dùng không đồng ý. Ngoài ra, nó yêu cầu các nhà điều hành phải có được sự đồng ý của người dùng nếu họ thay đổi quy tắc thu thập, xử lý và sử dụng dữ liệu. Điều khoản này đã mang lại sự rõ ràng cần thiết cho yêu cầu đồng ý và đã có thể tăng cường đáng kể sự bảo vệ cho người tiêu dùng Trung Quốc cùng lúc tạo ra kỷ luật cho các công ty công nghệ. Tuy nhiên, nó đã bị làm yếu đi đáng kể và được thay thế trong luật cuối cùng bằng một yêu cầu chung chung quy định rằng các nhà điều hành thương mại điện tử phải tuân thủ các luật và quy định có liên quan khi thu thập và xử lý dữ liệu.
Góc độ tư pháp: Case study xử lý thực tế của toà án tại Trung Quốc với hành vi tương tự
Tham khảo case study thực tế tại Trung Quốc (có trong cuốn sách Trung Quốc quản lý Big Tech và nền kinh tế như thế nào của Angela Huyue Zhang) về hành vi tương tự Zalo:
Tìm hiểu thêm về nghiên cứu “Trung Quốc quản lý Big Tech và nền kinh tế như thế nào” của Angela Huyue Zhang, bản dịch của Phương Mạnh, Thiên Trang, Nghĩa Long, Linh Nga, hiệu đính bởi Lê Duy Nam.
Một vụ kiện chống lại Ctrip, công ty đặt phòng khách sạn và đặt vé máy bay hàng đầu Trung Quốc, cho ta một ví dụ đáng chú ý. Vào tháng 7 năm 2020, bà Hu, một thành viên VIP của Ctrip, đã đặt một phòng khách sạn bằng ứng dụng của công ty, ứng dụng này cam kết giá thấp nhất. Sau đó, bà Hu nhận ra rằng phí đặt phòng của mình cao hơn gấp đôi so với giá do khách sạn tự đề xuất. Sau đó, bà đã đệ đơn kiện Ctrip với cáo buộc công ty này đã thực hiện hành vi gian lận bán hàng bằng cách sử dụng dữ liệu lớn để phân biệt giá. Ngoài ra, cô ấy lập luận rằng Ctrip đã vượt qua phạm vi cần thiết trong việc thu thập và chia sẻ thông tin cá nhân của cô với các công ty liên kết và các đối tác kinh doanh khác. Cô cáo buộc rằng người dùng bị buộc phải đồng ý với thỏa thuận quyền riêng tư và thỏa thuận dịch vụ của Ctrip, điều này cho phép công ty thu thập lượng thông tin quá mức nhằm tạo hồ sơ người dùng. Cô yêu cầu công ty ngừng thu thập thông tin không cần thiết và cung cấp một tùy chọn để cô tiếp tục sử dụng ứng dụng mà không phải đồng ý với thỏa thuận dịch vụ và chính sách quyền riêng tư của Ctrip.
Vào tháng 7 năm 2021, tòa án nhân dân quận Keqiao tại Chiết Giang đã phán quyết có lợi cho bà Hu, cho rằng hoạt động kinh doanh của Ctrip đã cấu thành hành vi gian lận và yêu cầu công ty phải trả bồi thường cho bà Hu gấp ba lần sự chênh lệch giá. Điều đáng chú ý, tòa án cũng ủng hộ tuyên bố của bà Hu rằng Ctrip thu thập và chia sẻ dữ liệu một cách không phù hợp với các công ty liên kết và đối tác kinh doanh của họ, và ép buộc người tiêu dùng phải đồng ý với các điều kiện đó trong chính sách quyền riêng tư và thỏa thuận dịch vụ của mình. Tòa án nhận thấy rằng Ctrip đã vượt quá ranh giới chấp nhận được của việc thu thập và chia sẻ dữ liệu. Tòa yêu cầu công ty phải sửa đổi chính sách quyền riêng tư và thỏa thuận dịch vụ của mình để thu hẹp phạm vi thu thập và chia sẻ dữ liệu, hoặc cung cấp cho bà Hu tùy chọn tiếp tục sử dụng ứng dụng mà không phải đồng ý với chính sách quyền riêng tư và thỏa thuận dịch vụ.
Tuy nhiên, sau khi kháng cáo, tòa án trung cấp ở Shaoxing đã sửa đổi phán quyết của tòa án cấp dưới trong vụ án của bà Hu và bỏ yêu cầu Ctrip phải cung cấp một lựa chọn mới cho người dùng để đăng nhập mà không đồng ý với thỏa thuận người dùng của họ. Dẫu vậy, dù tòa phúc thẩm không đồng ý với các biện pháp khắc phục, tòa vẫn đồng ý với tòa án cấp dưới rằng Ctrip đã xử lý thông tin cá nhân của cô Hu một cách không phù hợp và vi phạm Luật An ninh mạng.
Tổng kết
Thông tin Uỷ ban cạnh tranh Quốc gia đưa ra các yêu cầu giải trình và cung cấp thông tin đối với VNG vẫn là một tin tốt cho thấy động thái hành động về mặt quản lý nhà nước với việc tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng (nhắc lại rằng riêng thời gian gần đây, cụ thể trong năm nay, sau các vụ khởi tố liên quan bán hàng giả/kém chất lượng trên livestream thì Uỷ ban cạnh tranh Quốc gia hoạt động “năng nổ” hơn hẳn, đã xử phạt, trước đó ít thấy, về cạnh tranh không lành mạnh thông qua quảng cáo thiếu trung thực với một số đơn vị thuộc các sàn thương mại điện tử như Shopee Express, TikiNow, cùng một số đối tượng khác). Tuy nhiên khả năng sẽ chỉ có xử phạt hành chính là nhiều hoặc nhắc nhở thực hiện đúng quy định pháp luật, và góc độ của Uỷ ban cạnh tranh sẽ thiên về bảo vệ người tiêu dùng, còn muốn điều chỉnh các hành vi lạm dụng quyền lực của các Big Tech thời nay, hay liên quan đến khía cạnh bảo vệ dữ liệu cá nhân công dân trên không gian mạng thì còn cần phải mạnh tay như Trung Quốc, có các đơn vị đặc biệt khác can thiệp ngoài quản lý thị trường (dù ở trường hợp nêu trên của Trung Quốc thì luật cũng đã được làm mềm đi và hành vi cụ thể giống của Zalo không bị xử phạt nặng nhưng ở mặt bằng chung thì việc áp quy định và thực thi nặng tay hơn, có tính răn đe hơn với các Big Tech cũng đã được thực hiện ở Trung Quốc trong cuộc đàn áp các Big Tech từ những năm 2020 của nước này. Nếu muốn tìm hiểu thêm cuộc đàn áp này hay về việc quản lý dữ liệu của Trung Quốc mời các bạn tìm đọc cuốn Trung Quốc quản lý Big Tech và nền kinh tế như thế nào của Angela Huyue Zhang).
Nguyễn Long
